1. tarihi konfüçyüsçü çin hanedanı qing'in burjuvazi desteğiyle 1911'de wuchang eyaletinde başlatılan ayaklanmayla devrildiği ve sun yat-sen'in başkan seçildiği kısa ömürlü ilk çin cumhuriyeti'ne dayanır. çinli entelektüeller ingilizler, fransızlar ve hatta japonlar tarafından kemirilen imparatorluğu kurtarmak istemişlerse de ancak uzun yıllar süren kanlı mücadeleler sonunda başarılı olabilmişlerdir. 1916-1928 arasında feodal denilebilecek küçük bölge diktatörlükleri entelektüel hayalleri bastırmaya çalışmıştır.

    4 mayıs 1919 tarihinde pekin, çin modernitesi üzerinde etkili olaylara sahne olmuştur. versay antlaşması ile çin topraklarındaki alman sömürgeleri japonlara devredilmiş, büyük çin yine aşağılanmıştır. protestolar eski bakanları hedef aldığında 4 mayıs hareketinin gelecek yıllarda çin ve çevre ülkelere etkisi hayal edilemezdi. enteresan olan bugün bile 4 mayıs'ın hem milliyetçi hem de komünistler tarafından sahiplenilmesidir.

    diktatörlükler dönemi pekin'inde yükselen siyasi alternatif ve özgürlük arayışı ekim devrimi'nin başarısıyla harmanlanmış ve 1921'de mao zedung'un da dahil olduğu birkaç yüz üniversite öğrencisinin çabalarıyla marxist, leninist hatta kropotkin yanlısı çinlilerin örgütlendiği çin komünist partisi kurulmuştur.

    başlarda etkisiz bir üniversite kulübü olan çkp sun yat-sen ve milliyetçilerin sovyetler birliği ile yaptığı anlaşma gereği korunarak birleşik cephe adıyla diktatörlüklere karşı savaştılar ve 1926'da kuzey seferi olarak bilinen bir dizi askeri harekata giriştiler. sun yat-sen 1925'te ölmüş ve başa çan kay şek getirilmişti. 1927'de sefer başarıyla sonuçlandığında ittifak çan ve yerel mafya işbirliğinde bozulmuş, binlerce komünist öldürülmüştür. şanghay'dan başlayan temizlik 1934'te mao'nun yaşadığı jiangxi ve hunan'a sıçradığında mao tarihe uzun yürüyüş olarak geçen ve başlangıçtaki 80 bin kişinin 8 bin kişi kaldığı sefere çıkmak zorunda kalmıştır. ve artık çkp mao'nun şahsı, teorisi ve pratiğinde şekillenmektedir. 1937'den 1947'ye kadar japonlarla savaşan çin'de milliyetçi komünist savaşı rafa kalksa da savaşın bitmesinin ardından çin kanlı bir iç savaşa tutuşmuş, iki yılın sonunda kazanan çkp ve mao olmuş, çan kay şek ardında 2 milyon taraftarıyla tayvan'a kaçmıştır. iki ülke arasındaki gerilim bugün bile sürüyor.

    1949'da çin halk cumhuriyeti resmen ilan edilmiştir. 1950 ve özellikle 1957 sonrasında vahşi bir entelektüel avı başlatılan çin'de bugün çkp yönetiminde bulunan birçok bürokratın ailesi dahi sürülmüştür. 1958'de mao büyük sıçrayış'ı ilan etmiş, kırsaldan tarım ve endüstri atılımı yapmayı hedeflemiş, toprak reformunu olabilecek en radikal şekliyle gerçekleştirmiş, halk komünleri yoluyla kırsalda büyük çiftlikler kurmuş, iyi niyetli büyük değişimler başlatmıştı. ne yazık ki bu girişim çin'e yıllarca sürecek bir kıtlık dönemine mal olmuştur. 40 milyona yakın insanın açlık ve hastalıklardan öldüğü düşünülmektedir. verimsiz kalan tarım politikası 1962'de tamamen iptal edilmiştir. mao da yaklaşık 5 yıl sürecek inzivasına çekilmiştir. bu süreçte çin politikasına mao'ya yakın dörtlü çete olarak bilinen grup yön vermiştir. bunlar mao'nun eşi jiang qing, zhang chunqiao, wang hongwen ve yao wenyuan'dı.

    takvimler 1966'yı gösterdiğinde partideki reformist deng xiaoping ve liu shaoqi'nin baskın etkisini kırmak isteyen mao 72 yaşında wuchang'daki yangtze nehri'ni medya önünde yüzerek geçmek gibi bir meydan okumayla siyasete dönmüş, kültür devrimi'ni başlatmıştır. buna göre 4 eski denilen eski kavramlar hedef alınıyor, eski çin yok ediliyordu. bunlar; eski fikirler, eski kültür, eski gelenekler, eski alışkanlıklardı. dört de modernleşme gayesi vardı; tarım, endüstri, bilim ve ordu. bu amaçla kızıl muhafızlar denilen milis örgütleri kuruldu. bir süre karşı devrimci avında işe yarayan milisler sonrasında tehlikeli görülerek şehirlerden kırsala çekildiler. kültür devrimi belki çin'in ihtiyaç duyduğu en önemli hareket olsa da kültür sanatta tekdüzelik getirmeye çalışması bana göre en önemli başarısızlık nedenidir.

    1974'te kültür devrimi'ne son verecek bir adım olarak deng xiaoping'e itibari iade edildi. zhou enlai ile birlikte dörtlü çete'yle mücadele etmeye başladılar. 1976'da zhou ve başkan mao öldüler. dörtlü çete tutuklandı, geniş çaplı komünist tasfiyesi yapıldı, yine binlerce insan hapsedildi, sürüldü, öldürüldü. deng 1978'de adına beijing baharı denilen tırnak içinde özgürlükler dönemini başlattı. dörtlü çete dönemindeki baskı ortamı deng'e desteği artırmıştı.

    deng dönemi çin'i ekonomik açıdan bugünkü haline getirmiştir. öyle ki bazı yıllar ortalama yüzde 11 büyüyen bir ülke kurmuştur. ifade özgürlüğü olduğu illüzyonuysa 1989'da tiananmen meydanı'nda ifade özgürlüğü ve yozlaşmamış bir komünist parti için eylemde bulunan resmi rakamlara göre 300 protestoculara göre birkaç bin insanın ölümüyle sonuçlanan bizdeki ünlü 1 mayıs katliamı benzeri bir katliamla sona ermiştir.

    devrimi yapan asıl çinlilerin yönetimlerinden sonra parti ve ülke günümüzde 2. ve 3. nesil komünistlerce yönetilmektedir. yönetenlerin büyük kısmı zaman zaman gerçekleştirilen tasfiyelerde sürülmüş ailelerden gelen kıdemli komünistlerdir. biraz yaşlıcaları sürgün şartlarını tekrar tatmak istemiyorlar, genç olanları partideki konumlarını kullanarak sadece ülke içinde değil global çapta da güçlenmeye devam ediyorlar. sosyalist pazar ekonomisi teorisini deng döneminden beri uyguluyor ve şimdilik de başarılı oluyorlar gibi.

    4 mayıs hareketine tekrar değinmek gerekirse; 1919 mayısı asya'nın iki ucunda antiemperyalist kalkışmaların yaşandığı tarihtir. dünya tarihi için iran, rusya, türkiye ve çin devrimlerinin kronolojisi ve birbirlerine olan etkisi yadsınamaz. çin 4 mayıs'ı gençlerine armağan etmiştir. türkiye'de de 19 mayıs gençlere armağan edilmiştir. önemli olan stadyumlarda dikilmek değil senin olan sana adanan bayramın niteliğini özümsemektir. önem verilmesi dileğiyle..

    edit: ara ara düzenlemeler yapılabilir, şimdilik imla.