• okudum
    • okuyorum
    • okumak istiyorum
  • youreads puanı (10.00)
divanu lügati't-türk - kaşgarlı mahmut
bir dil bilgisi, bir sözlük, bir ansiklopedi niteliğinde yapılandırılan divanü lugati’t-türk, iki ana bölümden oluşmaktadır.
kitap, elimizdeki biricik nüshanın 1266’da yazılışının ardından yaklaşık yüz kırk yıl sonra ön sayfasına yazılan bir açıklama ile başlamaktadır. bu yazı, divanü lugati’t-türk’e ait bir bölüm olmamakla birlikte eserin değerini ortaya koyan bir tartışmadan söz etmesi bakımından ilgi çekicidir.
ilk sayfanın üstünde el-muhammed bin ahmed hatib darreyya imzasının ve kahire 803 bilgisinin okunabildiği bu imzanın hemen altına iri harflerle kitabu divanü lugati’t-türk başlığı ve ikinci satırında da telif mahmud bin el-hüseyn bin muhammed el-kâşgarî rahmetu’l-lah ibaresi yazılmıştır.
burada bulunan, hatipzade’nin yazısı eserin değerli olup olmadığı sorusuna verdiği yanıtla sona erer. hatipzade’nin şu sözleri divanü lugati’t-türk’ün değerini ortaya koymaktadır:
bu kitap çok yüksek, çok değerli, çok önemlidir. ben türkçe hakkında yazılmış birçok eser okuduğum, onları iyice özümsediğim hâlde bugüne kadar bu kitap gibisini hiç görmedim. bu kitap, bugüne kadar gördüğüm kitapların hepsinden daha derli toplu, hepsinden mükemmel, söz varlığı bakımından hepsinden zengin bir eserdir. bu kitabın kadrini, kıymetini ancak türk dilinde sivrilmiş, kendisini kanıtlamış insanlar bilir. bunun için bu kitabı yazan kişiyi rahmetle, dua ile anmak görevimdir. tanrı ona rahmet eylesin, kusuru varsa kusurlarını bağışlasın.
bu yazı, bilgili kişilerin görür görmez divanü lugati’t-türk’ün değerini anladığını, mükemmel bir kitap olduğunu göstermesi bakımından çok dikkat çekicidir. hatipzade’nin okuduğunu belirttiği ancak adını vermediği kitapların yanında divanü lugati’t-türk’ün değerini açıkça ifade etmesi kâşgarlı mahmud’un eserinin benzerlerinden çok daha üstün olduğunu ortaya koymaktadır.
esere sonradan eklenen bu yazının ardından muhammed bin ebî bekr ibn ebi’l-feth’in kaleminden çıkan divanü lugati’t-türk besmele ile başlar.
her yazma eserde olduğu gibi eserin dibacesinde, yani başlangıç bölümünde, tanrı’ya ve hz. muhammed’e övgü cümleleri yer almaktadır. ancak kâşgarlı mahmud bu övgü sözlerinden sonra diğer yazma eserlerde örneği pek görülmeyen bir biçimde türkleri ve türklüğü över, türkçe öğrenmenin gereğini bir de hadise dayandırır.
eserinin sözlük bölümünü sekiz ayrı kitaptan oluşturduğunu, her kitabı da isim ve fiil olmak üzere iki bölüme ayırdığını belirten kâşgarlı mahmud kitapta bulunabilecek ve bulunamayacak sözcük türlerini de tablo hâlinde vermiştir. eserine almadığı bu sözcük türleri; bırakılan, kullanımdan düşenlerdir.
baştan yirmi yedi sayfa tutan ve türklerle ilgili çok önemli bilgileri içeren bu bölümde, türk topluluklarının yaşadığı bölgeleri gösteren ilk türk haritası da yer almaktadır.
divanü lugati’t-türk’ün yirmi sekizinci sayfasından itibaren sözlük bölümü başlamaktadır. sözlük de adlar ve fiiller olmak üzere iki ana bölüme ayrılmıştır. harf sayısına ve harflerin niteliğine göre sıralanan türkçe sözcüklerin açıklaması arapça olarak yapılmış, örnek cümleler yine türkçe verilmiş, anlamları yine arapça yazılmıştır.
türkçe madde başı sözcükler metin içerisinde yazıldığından bunları göstermek amacıyla sözcüklerin hemen üstü kırmızı renkli mürekkep ile çizilmiştir. tanımlara açıklık kazandıran örnek cümleler de üstlerine kırmızı mürekkeple çekilen çizgilerle gösterilmiştir.
sözlükte ad türünden sözler türkçe olarak verildikten sonra yanına arapça karşılığı yazılmış, açıklaması yine arapça yapılmıştır. fiil bölümünde ise belirli geçmiş zaman üçüncü teklik kişi çekimindeki türkçe fiillerin gösterilmesinden sonra anlam verilmemiş, madde başındaki fiilin içinde geçtiği örnek cümleler türkçe olarak yazılmıştır. üstü kırmızı mürekkeple işaretlenen türkçe örnek cümlelerin yanında da arapça anlamları gösterilmiştir. böylece madde başındaki fiilin anlamı da ortaya çıkmış olmaktadır.
sözlük bölümünde madde başı sözlerin bu düzen içerisinde verilmesi, kâşgarlı mahmud’un dil bilimciliğin yanı sıra dil öğretimi konusunda da bilgi sahibi olduğunu göstermektedir.
türk sözlükçülüğünün temelini, hazırladığı bu mükemmel eserle atan kâşgarlı mahmud, divanü lugati’t-türk’ü sekiz ayrı bölümden oluşturduğunu belirtir. araplara türkçe öğretmek ve türkçenin arapça kadar güçlü bir dil olduğunu ortaya koymak amacıyla divanü lugati’t-türk’ü kaleme alan kâşgarlı mahmud’un bu nedenle eserinin bölümlendirmesini arapçanın dil bilgisi özelliklerine göre yaptığı görülür.
kâşgarlı mahmud sekizinci bölümün hem de divanü lugati’t-türk’ün bittiğini şu sözlerle açıklar:
hamdolsun âlemlerin rabbi allah’a… hüseyin oğlu mahmud der ki: bu kitabı yazmaya başlarken türk dilinin sözlerini toplama, kurallarını ve usullerini bildirme, ölçülerini açıklama, bölümlerini sıralama sözünü vermiştik. bu sözümüzü yerine getirmiş, amacımıza ulaşmış oluyoruz. gereksiz sözleri, fazlalıkları, kullanımdan düşmüş şekilleri kitabın dışında tuttum. burada sona eren kitabımız sonsuza kadar varlığını sürdürsün. hamd, ezelî ve ebedî olan allah’a, salat ve selam muhammed’e ve onun soyuna olsun…
divanü lugati’t-türk’ün sözlük bölümünü oluşturan bölümler xi. yüzyıldaki türk dilinin söz varlığını gözler önüne seren eşsiz bir hazine niteliğindedir.
  1. 11. yüzyılda yazılan türkçe'nin ilk sözlüğü, antolojisi, ansiklopedisi ve dil bilgisi kitabıdır.