fyodor mihailoviç dostoyevski

Kimdir?

fyodor mihayloviç dostoyevski (rusça: фёдор миха́йлович достое́вский) (d: 11 kasım 1821, jülyen: 30 ekim, moskova - ö: 9 şubat 1881, jülyen: 28 ocak, sankt petersburg), rus roman yazarı.

çocukluğu sarhoş bir baba ve hasta bir anne arasında geçiren dostoyevski, annesinin ölümünden sonra petersburg'taki mühendis okulu'na girdi. babasının ölüm haberini burada aldı. okulu başarıyla bitirdikten sonra istihkâm müdürlüğü'ne girdi. bir yıl sonra istifa ederek buradan ayrıldı.ordudan ayrıldıktan sonra edebiyata yönelen dostoyevski'nin ilk kitabı insancıklar, 1846 yılında yayımlandı. bu eserinin ardından yazdığı kitaplarla beklediği başarıya ulaşamayan dostoyevski'nin umudu kırıldı ve politikayla ilgilenmeye başladı.

1849 yılında devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı iddiası ile tutuklandı. on ay hapisanede kalan dostoyevski, kurşuna dizilmek üzereyken diğer sekiz tutuklu arkadaşı ile affedildi. cezası dört yıl kürek, dört yıl da adî hapse dönüştürüldü. cezasını çekmesi için sibirya'da bulunan omsk cezaevi'ne gönderildi. burada geçirdiği dört yılın ardından er rütbesi ile hizmete verildi. subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılında maria dmitrievna isayeva ile evlendi. beş yıl boyunca görev yapan dostoyevski, 1859 yılında özgür bırakıldı ve petersburg'a yerleşti.

petersburg'a döndükten sonra ezilenler (1861) ve ölüler evinden anılar (1862) adlı eserleri yazdı. kardeşiyle birlikte iki dergi çıkardı. 1862'de arzuladığıavrupa seyahatini gerçekleştirdi. sara nöbetleri ve kumar bağımlılığı yüzünden maddi açıdan darlığa düştü. bu dönemde yeraltından notlar (1864), suç ve ceza (1866), kumarbaz (1866), budala (1868), ebedi koca (1870) ve ecinniler (1872) gibi eserleri yazdı. eşinin ölümünden sonra sekreteriyle evlendi. yeniden borçlandı ve kumaranelerde gezmeye başladı. kızının ölümünün ardından büyük bir sarsıntı geçirdi. delikanlı (1875), bir yazarın günlüğü (1876) ve karamazov kardeşler (1879) adlı eserlerinde yazarlık hayatı boyunca konu edindiği temaları yeniden ele aldı. karamazov kardeşleradlı yapıtını üç yılda bitiren dostoyevski, bir ciğer kanamasıyla yatağa düştü ve 28 ocak 1881 tarihinde öldü. dostoyevski için 31 ocak 1881 tarihinde yapılan cenaze töreninde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasından yürüdü. dünya edebiyatını en çok etkileyen ve en çok okunan yazarlardan biri olan dostoyevski'nin eserleri birçok 20. yüzyıl düşünürünün fikirlerini derinden etkiledi.

hayatı
çocukluğu ve gençliği

dostoyevski, mikhail ve maria dostoyevski'nin oğlu olarak 11 kasım 1821 tarihinde moskova'da doğdu.[4] altı çocuklu ailenin ikinci çocuğuydu.[5]. babası mikhail, askeri cerrahlıktan emekli olduktan sonra mariinsky hastanesi'nde yoksullara hizmet etmeye başladı. hastane, moskova'nın en kötü yerlerinden birinde bulunuyordu. dostoyevski de bu hastane de doğdu. mikhail, alkole bağımlıydı ve evini sıkı disiplin ile yönetiyordu. çok kolay sinirlenebiliyordu. dostoyevski'nin annesi maria ise bir tüccar kızıydı.

dostoyevski, çocukluğunu çoğu zaman sarhoş bir baba ve hasta bir anne arasında geçirdi. babasının çalıştığı hastaneden bulunan hastalar ile vakit geçirmeyi ve onların hikâyelerini dinlemeyi çok seven dostoyevski, ilköğrenimini moskova'da yaptı. annesi tüberküloz hastalığı yüzünden öldüğü zaman, sert disipliniyle tanınan petersburg mühendis okulu'na gönderildi. arkadaşlarının, sinirli ve aşırı duyarlı bir yapıya sahip olduğu için "ateş fedya" lakabını verdikleri dostoyevski, petersburg'ta zamanını kitap okuyarak, düşüncelere dalarak ya da kardeşi mihail ile söyleşerek geçirdi. babasının 1839'daki ani ölümünü burada öğrendi.

eşinin ölümünden sonra kendisini içkiye daha çok veren babası mikhail bu olayın ardından sahibi olduğu toprağa çekilmişti. mikhail'in ölümünün sebebi tam olarak bilinmiyor. iddialardan biri, eşinin ölümünden sonra toprağına çekilen mikhail'in buradaki köylülere çok kötü davrandığı ve onun kötülüklerine katlanamayan köy halkının en sonunda onu öldürdüğüdür. bir başka iddia da mikhail'in tamamen doğal sebeplerden öldüğüdür. babasının ölümünü petersburg'ta haber alan dostoyevski, onun ölümünü istediği düşüncesi yüzünden depresyona girdi. sara nöbetlerinin ilkini hayatının bu evresinde geçirmeye başladı. petersburg mühendis okulu'ndaki öğrenimini başarıyla bitirerek, asteğmen rütbesiyle petersburg'taki istihkâm müdürlüğü'nde göreve verildi. ancak bu görevi bir yıl sürdürebildi. askerlikten nefret eden dostoyevski görevinden istifa ederek yazarlığa başladı.

ilk yazarlık dönemi

ordudan ayrıldıktan sonra kurgusal roman yazmaya başladı. dostoyevski'nin ilk kitabı olan insancıklar (bednye lyudi) ilk olarak 1846 yılında yayımlandı. dostoyevski, toplumunu acımasız kurallarında yaşlı bir adamın öksüz bir kıza duyduğu sevdayı iç dünyasındaki derin çatışmalarla işledi. halkın sıcak ilgisiyle karşılanan bu kitap, eleştirmenlerden de övgüler aldı. ünlü eleştirmen belinski, romanı okuduktan sonra dostoyevski'ye gelecekte büyük bir yazar olacağına dair övgü dolu sözler söyledi. şair nikolay neksarov, dostoyevski hakkında "yeni bir gogol doğdu" diye konuştu. yazarlıkta ün sağladıktan sonra 1846 yılında gogol esintileri bulunan kitabı öteki (dvoynik) yayımlandı. yazar bu romanda, kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle sürekli çatışma halinde bulunan bir memurun hikâyesini anlattı. bu romanda ele aldığı çift kişilik temasını daha sonra bazı romanlarında kullansa da roman, belinsky dahil hiçbir eleştirmence beğenilmedi. eleştirmenler romanı sıkıcı buldu ve alay etti.

1847 yılında ise ev sahibesi (hozyayka) isimli romanı yayımlandı. dostoyevski bu eseri ile de beklediği övgülerin aksine olumsuz eleştiriler aldı. dostoyevski, ruhsal çöküntüye düştü ve üzüntüden hasta oldu. ancak yazarlığı bırakmayan dostoyevski, 1848 senesinde beyaz geceler (belıye noçi) ve bir yufka yürekli (slaboye serdtse) adlı kitapları yayımlattı. bir yufka yürekli, yazara itibarını yeniden kazandırsa da beklediği başarıyı elde edemeyen dostoyevski'nin umudunu kırdı. yazarlıkta umudunu kırılan dostoyevski, politikayla ilgilenmeye başladı ve genç liberallerin (tetrashevski) grubuna girdi.

sibirya'ya sürgün

dostoyevski, 23 nisan 1849 tarihinde devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı iddiasıyla sekiz arkadaşı ve ağabeyi ile birlikte tutuklandı. ölüm cezasına çarptırılan dostoyevski, sekiz ay hapisanede yattıktan sonra diğer dokuz komplocu ile idam edilecekleri yere götürüldü.[10] tam kurşuna dizilmek üzerelerken af kararı çıktı. idam cezası, dört yıl kürek ve altı yıl adî hapis cezasına dönüştürüldü. sibirya'daki omsk kalesi'ne sürüldü.[9] suç ve ceza kavramları ile en yoğun şekilde burada tanıştı.kürek mahkumu olduğu süre içinde, kolları damgalandı, kafası tıraş edildi ve taş kırdı. sara nöbetleri yüzünden birçok kere hastaneye kaldırıldı. burada geçirdiği yıllar incil'i ve mahkumlardaki gönül zenginliğini keşfetmesine olanak sağladı.

sürgünde geçirdiği dört senenin ardından 1854 yılında kürek cezasından kurtularak er rütbesi ile kışla hizmetine verildi. semipalatinsk'te zorunlu ikamete mahkûm edildi. burada bulunan alayın yedinci hat taburunda beş yıl görev yaptı. subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılının şubat ayında, veremli ve dul maria dmitrievna isayeva ile, subay kocasının ölümünden sonra evlendi. dostoyevski, isayeva ile ona acıdığı için evlendi.

ikinci yazarlık dönemi

1859'da ordudan terhis edilerek moskova dışında küçük bir yerde kalmaya zorlanan dostoyevski, özgürlüğüne kavuştuktan sonra petersburg'a döndü. kardeşi mihail ve arkadaşı n.n. strahov ile birlikte vremya (zaman) ve sonra da epoha (dönem) adlı dergileri hazırladı. bu dergilerde slavcı düşünceyi savunduğunu belirten yazılar yazdı. ezilenler (unijenniye i oskorblyonniye) ve ölü evinden anılar (zapiski iz mertvogo doma) ile kendinden söz ettirdi. 1863yılında arzuladığı avrupa seyahatini gerçekleştirdi. sara nöbetleri ve kumar borçları yüzünden sıkıntıya düşen ve yayımcılardan yazmadığı romanların avanslarını alarak yaşayan dostoyevski, yeraltından notlar adlı yapıtı 1864 yılında yayımlandı. romanda bir zihnin derinliklerine indi. suç ve ceza (prestuplenie i nakazanie) ve kumarbaz(igrok) adlı yapıtları 1866 yılında yayımlandı. dostoyevski, suç ve ceza'yı 1858 yılında semipalatinsk'te bulunduğu zaman roussky slovo dergisi için uzun bir hikâye olarak tasarlamıştı. bunun nedeni, sibirya'dan ayrılana dek roman yazmama kararı almasıydı. dostoyevski, kardeşi mihail'e gönderdiği bir mektupta kitap hakkında:

“ konusu gerçekten çok güzel. kahramana gelince, bugüne kadar hiç denenmemiş bir kişi. ama bugünün rusyasına bakacak olursak, böyle bir kişi karşımıza sık sık çıkmaktadır. bu sonuca halkın kafasını yeni fikirleri anlayarak vardım. öyle hissediyorum ki, yeni fikirler ve görüşlerle döndüğüm zaman, romanımı genişletmekte başarılı olacağım. kişi aceleye gelmemelidir dostum. ve insan iyi olanın dışında hiçbir şey yapmamalıdır ”
diye yazdı.

dostoyevski, bu eserinde bir rus aydını olan raskolnikov'un kendi doğrusu adına işlediği cinayetleri ve vicdanıyla hesaplaşmasını konu edindi. yazar, küçük bir otel odasında ve kötü bir ekonomik durumla yazdığı suç ve ceza'yı 1866 yılında tamamlamıştı. dostoyevski'nin yazdığı budala (idiot) eseri 1866,ebedi koca (veçnıy muj) 1870, ecinniler (besı) 1872 yılında yayımlandı. bütün bu başyapıtlar birbirinin izledi. karısı öldükten sonra sekreteri anna grigoriyevna snitkina ile evlendi. yeniden borçlanan ve kumaranelerde dolaşmaya başlayan dostoyevski, bir kız çocuk sahibi oldu. ancak kızı fazla yaşayamadı ve doğduktan kısa süre sonra öldü. dostoyevski de bu yüzden büyük bir sarsıntı geçirdi. 1875'te delikanlı (podrostok), 1876'da bir yazarın günlüğü (dnevnik pisatelya)[ ve 1879'da karamazov kardeşler (bratya karamazovi) adlı romanları yayımlandı. hayatı boyunca eserlerinde işlediği temaları yeniden ele aldığı, insan duygularının derinliğine inen eserler yazan dostoyevski, karamazov kardeşler'de ivan ve alyosha karamazov adlı karakterler için filozof vladimir sergeyevich solovyov'dan ilham aldı. zosima ve alyosha'nın öne çıkacağı bir büyük günahkarın yaşamı adlı eseri tamamlayamadı. 1881 yılının ocak ayında bir ciğer kanaması geçirerek yatağa düştü ve 28 ocak 1881 tarihinde öldü. dostoyevski için 31 ocak 1881 tarihinde yapılan cenaze töreninde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun arkasında yürüdü.

temalar

dostoyevski, beğeniyle karşılanan ilk romanı insancıklar'dan sonra yazdığı öteki ve ev sahibesi ile olumsuz yorumlar aldı ve depresyona girdi. ancak yazar, kendisini ruhsal çöküntüye götüren düşüncelerden uzaklaşmayı bildi. dış dünyadan kopan zihninin parçalanışını kendi çözen yazarın eserlerindekiruhbilimsel açıdan en zengin tema da çift kişilik temasıdır. kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle sürekli çatışma hali içerisinde bulunan bir memuru anlattığı öteki adlı yapıtında daha sonra da işleyeceği bir tema olan çift kişilik temasını işlemişti.

ellili yaşlarında içine bazen bir karamsarlık ve ağırlık çöken dostoyevski, bu durumu ikinci eşi anna grigoriyevna snitkina’ya "sanki bir suç işlemişim gibi bir çeşit sebepsiz hüzün ve keder içindeyim" diye açıklamıştı. ecinniler'de stavrogin'i bir çocuğa tecavüz ettirmiş olması yüzünden de kendini hep suçlamıştı.

dostoyevski kendi çocukluğunda, annesine acı çektirmesinden, sürekli sarhoş olmasından ve hizmetkârlara kötü davranmasından dolayı babasından nefret ediyordu. eserlerinde kullandığı, kaderine boyun eğen ve uysal kadın örneğini kendi evinde; annesinde gördü. kadının alttan alması, erkeği daha da kızdırmaktan başka bir işe yaramayacağını görmüştü. çok duyarlı biri olan dostoyevski, bu yüzden babasına kin besliyordu. babasının ölümünü haber aldığında, "babamın ölümünde benim hiçbir suçum yok, ama bu öldürmenin kefaretini ödemeye hazırım, çünkü içimden onu öldürmek geçiyordu" diyerek karamazov kardeşler adlı romanında yer alan dimitri karamazov'un tepkisinin benzerini gösterdi. dostoyevski, babasının ölümünü istediğini düşünerek depresyona girdi. bazı yazarlara göre de ilk sara nöbetlerine de bu düşünce sebep oldu. sigmund freud ve birçok psikanalizci, babaya duyulan bu nefrete ve bunu izleyen suçluluk düşüncesine dayanarak dostoyevski'nin hastalığının sinirsel kökenli olduğunun ortaya çıkardı.

andre gide, ezilenler adlı romanın, aşağılanışın insanı cehennemlik ettiği, alçakgönüllüğünse kutsallaştırdığı fikriyle dolu olduğunu söylemişti. george steiner ise charles dickensvari bir havanın olduğunu söylediği ezilenler'de bulunan temanın ebedî koca'da, ecinniler'de ve karamozov kardeşler'da da yer aldığını söyledi. nicholas berdyaev, dostoyevski'nin bütün yaratıcı gücünü insana ve insanın kaderi temasına adadığını, bunun da onu ölümsüz kılmaya yettiğini belirtti.

devlet aleyhinde bir komploya katıldığı iddiası ile tutuklandıktan sonra sekiz ay hapisanede kalan dostoyevski, suç ve ceza kavramlarıyla en yoğun şekilde burada karşılaştı. idam edilmek üzereyken affedildi. cezası dört yıl kürek ve altı yıl adî hapse dönüştürüldü. dört yılın sonunda er rütbesi ile kışlaya verildi ve 1859 yılında terhis edildi. suç ve ceza adlı eserini 1858 yılında oluşturmaya başladı. bu eserinde ahlak kavramını vesiyaseti harmanladı. dostoyevski, bu romanda sadece rus halkını değil, tüm insanlığı tehdit eden bir kısır döngüden kurtulmanın gerçekleşebileceğini vurguladı. yazar, john stuart mill'in ekonomik refah için biresel bencilleşmeyi öneren kuramını semyon zaharoviç marmeladov'un ağzından eleştirdi.

dostoyevski, düşünce ve sanat deneyimini sürekli olarak arttırdı. tanrı'dan, ateizmden, kötülükten, özgürlükten söz eden roman karakterleri, gerçekte aynı bilincin farklı anları gibidir. bu karakterler aracılığıyla dostoyevski, cinleri ruhundan uzaklaştırır. bakış açısı değişmekle beraber eserleri, gerçeğin hep aynı çoşkulu ve acı veren arayışı içerisindedir.
  1. rus milliyetçisidir. nietzsche'ye insan psikolojisini öğretmiştir.
    gizeh
  2. realizmin kalesi. siz raskolnikov'u bilirsiniz. prens senden benden daha gerçektir. sonya için dua edenler vardır yani eminim. bay x işte o sizsiniz zaten.
    hani bir kitap okursun da çok etkiler seni,ağlatır falan. üç gün olmadan unutursun aman sonuçta kurgu değil mi. işte bu adamın kitapları kurgu değil. bu adamın kitapları özenle gerçekleştirilmiş bir yaratım. keşke bizi de dosto yaratsaydı.düşündüm de pek fark olmazdı sanırım.
  3. hayatı dert, tasa içinde geçmiş olan rus yazar. petersburgun köhne bir hastenesinde doğmuş, kötü bir çocukluk dönemi geçirmiştir. anne ve babası dostoyevski henüz 10 yaşlarındayken birer yıl arayla vefat etmişlerdir. hayatı boyunca alacaklılarından çok çekmiştir. avrupa maceraları da olmuştur. sebebini hatırlayamadığım bir olay yüzünden idama mahkum edilmiş ve çarın emriyle idam cezası kürek mahkümiyetine çevrilmiştir. kıl payı ölümden dönen dostoyevski daha sonra dört yıl süren bu mahkümiyetinden izler görülen ölü evinden anılar kitabını kaleme almıştır. ilerleyen yıllarda kardeşiyle bir dergi çıkarmaya başlamışlar tam işler yoluna girecek iken kardeşi de ölmüş ve tüm borçları yine kendisine kalmıştır. suç ve ceza kitabı cebini rahatlatmış ama kumar sevdası yüzünden bu pek uzun sürmemiştir. artık hayatının son dönemine giren dostoyevski kült kitabı olan karamazov kardeşler olan kitabını yazmış ve dünyadaki son yılını refah içinde geçirmiştir. dostoyevski edebiyata rus burjuvasının arasına girebilmek için ve tabii ki maddi sıkıntılarını gidermek için girişmiştir. tabiri caizse feleğin çemberinden geçmiş, görmüş geçirmiş, insanlığın ezelden beri var olan sorularına zamanının ötesinde bir dimağla yaklaşmış olan dostoyevski ölümsüz eserleriyle günümüzde halen popülerliğini sürdürmektedir.
  4. insanı en iyi tanıyan insan.
  5. edebiyatın isa peygamberi, elinde çekiçle kendisine saldırmasından anlayacağımız üzere nabokov'da edebiyatın potansiyel bir nevi niçe'si, peygamber öldürmeye soyunanı, bir bakıma da gizliden gizliye en büyük aşığı.
  6. küçük yaşta raskolnikov aracılığıyla tanıştık kendisiyle,sonrasında bu zamana dek romanlarındaki kahramanların okuyucunun ruhuyla özdeşleşebilmesi özelliği sayesinde hikayelerinin içinde buldum hep kendimi.
  7. insanın ruhunu tasvir etmek konusundaki doğaüstü yeteneği okuyucuyu çaresiz bırakan büyük yazar. küçücük bir diyalog esnasında karakterlerinin iç dünyasına yönelik verebildiği ayrıntılar ve karakterlerinin ruhunun derinliklerini ortaya koyma becerisi karşısında 300-400 kelime ile konuşan bizlerin büyülenmemesi olanaksız. roman tanımı o yaşamasaydı şüphesiz ki eksik, güdük kalacaktı.

    aynı zamanda bir filozoftur kendisi. romanlarında kadim soruları ele alır. kötülük ve ilkel benliğin de yazarıdır dostoyevski. romanlarında sahneleri bir tiyatro veya sinema yönetmeninden daha titiz kurar. o köşedeki masa gözlerinizin önündedir artık. eskiden içlerine 3 boyutlu resimler gizlenmiş fotoğraflar olurdu, uzun süre odaklanıp görmeye çalışırdık ya hah işte tam da öyle onun sayfalarına bakarken karşınızda tüm ayrıntıları ile düşünülmüş bir sinema filmi haline gelir kelimeler.
  8. neredeyse her kitabinda tanri ile tanritanimazlik arasinda kalmisligini gosteren yazar. karakterler arasinda dogru yanlis yarimi yapmayi oldukca guclestiren buyuk yazar.
  9. kendisi "hepimiz gogol'un "palto"sundan çıktık" demiş olan yazardır. (bkz: nikolay gogol) kendisi bana göre suç ve ceza ile yer altı edebiyatının da temelini atmıştır.*
  10. "if god does not exist, then everything is permitted", "tanrı yoksa her şey mübahtır." bombasını insanlığın önüne bırakıp, biyolojik olarak sahneden çekilmiş, kültürel olarak zihinlerimizdeki ölümsüzler divanına kurulmuş kişidir. her şeyin yapılabilirliği günümüzde tanrı fikriyle mi engelleniyor insan merak ediyor. yine de büyük resme baktığımızda, kutsal kabul edilen varlığın/varlıkların bir engelleyici niteliği taşıdığını da görürüz. devletlere isyan etmemen gerekir, aç olsan bile çalmaman gerekir, helalin olmadan cinsel ilişkiye girmemen gerekir... lütuf, bolluk, barış o'nun tarafından verilir. tanrı'nın gücü her şeye yeter ve o ne yaparsanız yapın sizi görür. bir şey eyleyecekken, bu eyleyeceğimiz şeyin iyiliğini, kötülüğünü tanrı buyrukları belirler. gereksinmelerimiz, dışarıdan kontrol edildiğinde, içimizde çatlaklar oluşur. bu çatlaklardan dışarıya sızanlar bizim hastalıklı ilişkilerimizin, kontrolsüz cinsel yönelimlerimizin, tahakküm altına alışlarımızın da bir bakıma nedenidir.
    günümüzde, her şeyin yapılabilirliği belirli bir kesme mümkünken, tanrı'nın buyruklarının, tüketen, emeğini satan, halkın alt tabakalarında geçerli olduğunu görmemek için kör olmak gerekir. hükümet çalabilir, ordular öldürebilir, zengin çocukları playboy olabilir. topluluk bilinci sakatlanmışsa, her şey mübahtır.

    (bkz: kategorik imperatif
    )