melaye ciziri

Kimdir?

melayê cizîrî (ö. 1050/1641), kürt tasavvuf edebiyatının önemli bir temsilcisi ve kürt şairlerinin pîri olarak kabul edilir. halk arasında “şêxê cizîrê/ cizre’nin şeyhi” ve “reîsu’ş-şu’arâ/ şairlerin pîri” gibi lakaplarla tanınmıştır. yazdığı divan'la kürt tasavvuf edebiyatı tarihindeki yerini almıştır. onun divan'ı sadece önemli bir edebi eser değildir. aynı zamanda, kürt dili açısından da vazgeçilmez başvuru kaynaklarından biridir.

asıl adı ahmed b. muhammed el-bûtî el-cezerî’dir. kısaca “melâyê cizîrî” olarak bilinir. doğum ve ölüm tarihleriyle ilgili farklı görüşler bulunmaktadır. cizîrî’den bahseden araştırmacılardan kürdolog d.n. makkenzi, melâyê cizîrî’nin doğum ve ölüm tarihlerini 1570-1640 olarak, alaaddin secâdî 1407-1481 olarak, wezîrê nadirî ise 1101-1169 olarak tespit etmişlerdir. sadık bahaeddin amedî de farklı görüşleri serdetikten sonra vefat tarihi olarak 1050/1640 üzerinde durmaktadır. ma’ruf haznedar da bahaeddin amedî gibi vefat tarihini 1050/1640 doğumunu da 975/1567 olarak vermektedir. feqî hüseyin sağniç ise “dîroka wêjeya kurdî” adlı eserinde melayê cizîrî’nin dogum tarihini 1589, vefatını ise 1664 olarak vermektedir. divanındaki bazı beyitlerin ebced hesabıyla hesaplanması ve yaşadıgı dönemden verdiği örneklerden yola çıkarak onun hicri 975-1050, miladi 1567-1640 yılları arasında yaşadıgı görüşünün en isabetli görüş olduğu söylenebilir.

melayê cizîrî, akranları gibi kur’an-ı kerim öğrendikten sonra medrese eğitimine başlamış ve sırasıyla cizre, hakkari, diyarbakır ve imadiye bölgelerindeki medreseleri dolaşmıştır. 32 yaşına kadar ilimle uğraşan melayê cizîrî, ilim icâzetini molla taha adındaki hocasından almıştır. melayê cizîrî’nin bilinen en önemli eseri hiç şüphesiz divan'ıdır.

kaynak:
melayê cizîrî’nin divan şerhleri arasında “el-ikdu’l-cevherî fî şerh-i dîvani’ş-şeyhi’l-cezerî“ adlı eser / abdulcebbar kavak
  1. Şeyh Sadi Şirazi'ye bile laf atmış olan ünlü kürt tasavvuf şairi. "dîwan"dan bir şiirini yazdım buraya. elimde ki kitap nûbihar'dan çıkmış, baskısı kaliteli ve geniş açıklamalı bir eser. tavsiye ederim. eklediğim şiiri de okumayı çok çok severim buraya henüz eklememiş olmam şaşırtıcı.

    (*:türkçesi altta)

    tûr im û bi dil peyrewê Mûsa yim ez
    ateşperes û tûrê tecella yim ez


    bar'i ji we 'ellem ku xeberdari kirîn
    îro tu bizan ademê esma yim ez

    înşaê 'ulûme ledunî çunkî mi dî
    zanî bi heqiqet ku çi înşa yim ez

    herfên reqemê lewhê wucûda min bixwan
    da qenci bibînî ku çi îmla yim ez

    zahir tu perîşanîyê halê mi nebîn
    mecmû'ê di zatê xwe û tuxra yim ez


    alem çi ye î'rab û hurûf û kelîmat in
    ew nuqte di nefsa xwe û me'na yim ez

    sed nîli û firat tên û diderin qelbê me
    pê nahisihîn qulzem û derya yim ez

    tu ji nusxeê tewhîdê mexun ayetê nefyê
    bê aletê îsbatÊ ku illa yim ez



    -------------------

    tur dağıdır gönlüm, musa'nın peyreviyim ben
    orda tecelli eden nurun ateşperestiyim ben


    "ve alleme'l-esma" sırrından haberdar etmiştir bizi Bâri
    bil ki, bugün işte o adem-i esmayım ben

    vakıf olunca ledün ilminin inceliklerine
    iyice anlarsın o zaman nasıl bir inşayım ben

    varlık sayfamızda yazılanları iyice oku
    görürsün o zaman nasıl bir imlayım ben

    sakın bakma görünürdeki perişan halime
    aslında bir iken, dışı içine uymayan bir tuğrayım ben


    alem dediğin, irab, harfler ve kelimelerdir
    o noktada saklı mananın ta kendisiyim ben

    yüzlerce nil ve fırat dökülüp akar gönlümüze
    farkında değilim yine de, çünkü bir deryayım ben

    sadece ayet'i nefyi okuma kitab-ı tevhidten
    bil ki, ayet-i ispat olan "illa"yım ben

    ----
    Ayrıca;
    (bkz: sabahul xeyr - melaye ciziri)
    (bkz: sabahul xeyr - züber salih)