nezihe muhittin

Kimdir?

erken cumhuriyet dönemi yazarı. türkiye cumhuriyeti’nin ilk siyasi partisi olan kadınlar halk fırkası’nın kurucusu. osmanlı’dan cumhuriyet’e aktarılan kadın hareketi geleneğinin en önemli aktivisti. kadın yolu (1925) ile türk kadın yolu (1925-1927) adlı dergilerin genel yayın yönetmeni.

1889 yılında istanbul, kandilli’de doğar. ilk serasker ağa hüseyin paşa’nın torunu ali şevket paşa’nın kızı zehra hanım ile savcı muhiddin bey’in kızıdır. faik muhiddin (adam) adında bir erkek kardeşi vardır. eğitim hayatı kandilli mahalle mektebinde başlamış, sonrasında kardeşiyle birlikte evde devam etmiştir. farsça, arapça, fransızca ve almanca ile bu dillerin edebiyatını özel öğretmenlerden öğrenen nezihe muhiddin’in bu donanımını yaşamında şekillendirecek olanlar ise annesi ile ilk öğretmeni olarak andığı dayısının kızı nakiye hanımdır. kadın sorunları üzerine düşünen aynı zamanda ilk kadın gazetesi hanımlara mahsus gazete’nin zekiye takma adıyla aktif yazarlarından olan nakiye hanım ile annesinin edebiyat ve toplumsal sorunlar üzerine yaptıkları tartışmalar, nakiye hanım’ın evde düzenlediği toplantılar ilerideki düşüncelerinin ilk tohumlarını atacaktır. henüz sekiz yaşındayken, annesiyle birlikte kadınların kurdukları hayır derneklerinin çalışmalarında bulunur; nakiye hanım vesilesiyle fatma aliye ile tanışma fırsatı yakalar, aralarındaki ilişki uzun yıllar sürecektir.

on bir yaşında yazıldığı öğretme okulunun eğitimini yeterli bulmayarak ev eğitimine devam eder. yüksek öğrenim görmediği halde kendi kendini yetiştirecek, yirmi yaşında maarif nezareti’nin fen sınavını kazanarak fen bilgisi derslerini vermek üzere kız idadisine atanacaktır. aynı zamanda ittihat ve terakki kız sanayi mektebi’ne müdür olur. çalışma hayatı oldukça üretken geçer. maarif bakanlığı’na eğitim hakkında raporlar yazar; birçok okulda müdürlük, ilkokul ve yabancı okullar için müfettişlik yapar. iki kere evlenir. muhlis beyle olan ilk evliliği kısa sürer. belediye şirketler komiseri memduh tepedelengil ile yaptığı ikinci evliliğinden ise malik adında bir oğlu olur. ancak edebi yaşamı boyunca ikinci evliliğinin soyadını değil, babasının soyadı olan muhiddin’i kullanacaktır.

ilk romanı şebab-ı tebah (harcanan gençlik) nezihe muhlis adıyla 1911’de yayınlanır. hüseyin rahmi gürpınar’ın teşvikiyle öyküleri, edebiyat ve sanat üzerine yazıları edebiyat-ı umumiye mecmuası’nda yayınlanır; daha sonra ise sırasıyla kadın yolu, resimli şark ve boğaziçi dergilerinde yazılarına rastlanır. edebi yaşamı oldukça verimli geçecektir. basında “edibe-i şehire” (ünlü kadın yazar) olarak anılan yazar, 1911 ile 1944 yılları arasında ulaşılabilen on yedi romanı, üç yüz kadar öykü yayınlamıştır. 2003 yılında yayınlanan kadınsız inkılap adlı yapıtıyla nezihe muhiddin hakkında eleştirel ve geniş bir araştırmayı okuyucuyla buluşturan yaprak zihnioğlu, 2006 yılında öyküleri ve makaleleri dahil tüm yapıtlarının çevrimyazısını dört cilt halinde kitap yayınevinin mor kitaplık serisinden yayınlamıştır.

nezihe muhiddin, elini attığı her işte olduğu gibi toplum yararına yaptığı çalışmalarda da oldukça verimli ve etkin çalışmıştır. 1913 yılında yetimlere ve muhtaç kadınlara yardım amacıyla osmanlı-türk hanımları esirgeme derneği’nin ve donanma cemiyetinin kurucusudur; müdafaa-i milliye osmanlı hanımlar heyetinde etkin olarak çalışır.

kadınların durumunun yalnızca toplumsal alanda desteklenerek iyileşeceğine inanmadığı için siyasi alana da el atma ihtiyacı duyacaktır. kadınların seçme ve seçilme hakkı gibi siyasal hakları konusunda mücadele etmek üzere 16 haziran 1923 yılında cumhuriyet halk fırkasından önce, cumhuriyet rejiminin ilk fırkası olan kadınlar halk fırkasını kurar. parti hükümetten kurulma iznini beklerken geçen uzun süre boyunca kadınlar örgütlenir ve ülke çapında destek alırlar, ancak hükümet gazetede partinin teşkiline izin vermediğini bildiren küçük bir yazı yayınlayacaktır. bundan yılmayan nezihe muhiddin ve arkadaşları bu oluşumu 1924 yılında türk kadın birliğini kurarak devam ettirir. adı sonradan ve günümüzde de türk kadınlar birliği olan bu dernek, kurulduğu dönemde seçim zamanında siyasal haklar talep eder. 1925 yılında birliğin dergisi olacak kadın yolu dergisini çıkartmaya başlarlar. ancak bu çabaları hükümet tarafından yaprak zihnioğlu’nun kadınsız inkılap adlı çalışmasında belgelerle açığa çıkardığı gibi nezihe muhiddin’in “tehlikeli” bulunmasına ve bu işlerden uzaklaştırılmasına neden olur.

derneğin malını şahsı için kullandığı gibi suçlamalarla hakkında karalama kampanyası başlatılır. türk kadın birliği kapatılarak soruşturmalar başlar. 1927 ile 1929 yılları arasında hakkında birçok dava açılır. davaların hiçbirini kazanamaz; 1929 yılına kadar süren davalardan ancak afla kurtulabilir. 1930’da suat derviş ile birlikte parti programında kadınlara oy hakkı tanıyan serbest cumhuriyet fırkasına katılır; o yıl kadınlar ilk defa belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkına sahip olurlar. her iki yazar da bu vesileyle adaylıklarını koyar; ancak ne parti ne de adaylar başarılı olabileceklerdir. muhiddin’in son siyasi hareketidir bu. yaşadığı süreç kendisini insan içine çıkamayacak duruma getirmiştir; köşesine çekilerek kendini roman yazmaya ve öğretmenliğe verir. 1931 yılında osmanlı kadın hareketini cumhuriyet dönemine kadar anlatan, türkiyeli kadın hareketi için günümüzde önemli bir kaynak olan türk kadını adlı yapıtını yayınlar. ayşegül baykan ve belma ötüş-baskett, türk kadınını yayına hazırlayarak nezihe muhittin ve türk kadını adıyla 1999 yılında yayınlarlar. muhiddin, 1930’lardan sonra yaşamını küskün ve hayal kırıklığına uğramış bir şekilde geçirir. romanlarının çoğunu bu dönemde yazar. evinde yaşar nezihe, şükûfe nihal gibi yazar dostlarıyla toplanır; fatma aliye’yi düzenli ziyarete gider.. 10 şubat 1958 yılında, yalnız bir halde la paix ruh hastalıkları hastanesinde ölür.

döneminde oldukça popüler olan “duygusal romanlar” kategorisinde sokulmuş, novella olarak adlandırabileceğimiz kısa romanlarında didaktik mesaj ön plandadır. kadınların deneyimlerini yansıtan aşk, evlilik, annelik, cinsellik gibi konuları işlerken, yeni kurulan rejimde türk kadınının nasıl olması gerektiği konusunda önerilerde bulunur.

yapıtları:

muhlis, nezihe. şebab-ı tebah (harcanan gençlik). istanbul: muhtar halid külliyatı, 1911.

muhittin, nezihe.( mehmet rauf ile birlikte). talih mi?- evlat aşkı. istanbul: matbaa-i orhaniye, 1928.

muhittin, nezihe. benliğim benimdir. istanbul: sudi kitaphanesi,1929.

türk kadını. istanbul: nümune matbaası, 1931.

güzellik kraliçesi. istanbul: resimli ay matbaası, 1933.

bozkurt: küçük mehmet’in romanı. istanbul: anadolu türk kütüphanesi, 1934.

haydudun sonu. istanbul: anadolu kütüphanesi, 1934.

istanbul’da bir landro. istanbul: numune matbaası, 1934.

kevser nine. istanbul: anadolu kütüphanesi, 1934.

ateş böcekleri. istanbul: hilmi kitabevi, 1936.

bir aşk böyle söndü. istanbul: inkılâp kitabevi, 1939.

çıplak model. istanbul: arif bolat kitabevi, 1943.

izmir çocuğu. istanbul: hilmi kitabevi, 1943.

avare kadın. istanbul: arif bolat kitabevi, 1943.

bir yaz gecesiydi. istanbul: arif bolat kitabevi, 1943.

çıngıraklı yılan. istanbul: arif bolat kitabevi, 1943.

kalbim senindir. istanbul: arif bolat kitabevi, 1943.

gene geleceksin. istanbul: arif bolat kitabevi, 1944.

sus kalbim sus. istanbul: arif bolat kitabevi, 1944.

sabah oluyor. istanbul: arif bolat kitabevi, 1944.

tezler:

coşar, seda. “the reflections of the ottoman-turkish feminism on the literary works of nezihe muhittin”. yayınlanmamış yüksek lisans tezi. ankara: orta doğu teknik üniversitesi, 2006.

güç, hüseyin. “nezihe muhittin’in hayatı ve romanları üzerinde bir inceleme”. kırıkkale: kırıkkale üniversitesi, erdoğan, türkan. “nezihe muhittin’in romanlarında kadın ve sosyal değişme”. ankara: hacettepe üniversitesi, 1998.

yeşil, nülüfer. “nezihe muhiddin, kadın gotiği ve gotik kahramanlar”. yayınlanmamış yüksek lisans tezi. ankara: bilkent üniversitesi, 2009.

hakkında yapılan çalışmalar:

baykan, ayşegül ve belma ötüş-baskett. nezihe muhittin ve türk kadını 1931. istanbul: iletisim yayınları, 1999.

çakır, serpil. ”nezihe muhittin (1889-1958)”. a biographical dictionary of women’s movements and feminisms. central, eastern, and south eastern europe, 19th and 20th centuries. ed. francisca de haan, krassimira daskalova and anna loutfi. budapeşte ve new york: central european university press, 2006. 356-359.

çakır, serpil. “kadın tarihinden iki isim: ulviye mevlan-nezihe muhittin”. toplumsal tarih 8 ( 46), 1997. 6-14.

toprak, zafer. “halk fırkasından önce kurulan parti: kadınlar halk fırkası”. tarih ve toplum 9 (51), 1988, 30-1.

zihnioğlu, yaprak. “bir osmanlı türk kadını hakları savunucusu”. tarih ve toplum (31), 1999.

“kısa yasam öyküsü, yetiştiği ortam ve kadınlardan etkiler: nezihe muhittin”. tarih ve toplum (33) 195, 2000.

“kadın inkılâbı”. tarih ve toplum. (35) 207, 2001.

kadınsız inkılâp nezihe muhittin, kadınlar halk fırkası, kadın birliği. istanbul: metis yayınları, 2003.
(ed) nezihe muhiddin: bütün eserleri 1.(4 cilt) istanbul: kitap yayınevi, mor kitaplık kadın tarihi ve eserleri serisi, 2006.

kaynak: writersofturkey.net
  1. kadın hareketi lideri, cumhuriyet halk fırkasından önce kadınlar halk fırkasının kurulması için çalışan, türk kadınlar birliği başkanı, ülkemizde kadınlara verilen seçme seçilme hakkının, bir verilme bağışlanma değil uzun süren çalışmalarının sonucu olduğunu görmemenin, kendisine haksızlık olacağı kişi.