1. nuri demirağ, 1886 yılında sivas'ın divriği ilçesinde doğmuştur.

    türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları inşaatının ilk müteahhitlerindendir. türkiye’nin 10 bin km'lik demiryolu ağının 1250 km’lik bölümünün inşasını gerçekleştirmiş ve bu nedenle kendisine mustafa kemal atatürk tarafından “demirağ” soyadı verilmiştir. cumhuriyet döneminin sayılı zenginleri arasına girmiş ve hayırseverliği ile tanınmış bir iş adamıdır.

    türkiye’de ilk uçak fabrikasının kuruluşu, ilk sigara kağıdı üretimi, ilk yerli paraşüt üretimi gibi ilkleri gerçekleştiren, istanbul boğazı üzerine köprü yapılması, keban’a büyük bir baraj yapılması düşüncelerini ilk kez gündeme getiren kişidir. özellikle havacılık sanayisinde başarıları ile anılır.

    türkiye cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisi olan milli kalkınma partisi’nin kurucusudur.

    yaşamı
    1886 yılında, sivas'ın divriği ilçesinde dünyaya geldi. babası mühürzade ömer bey, annesi ayşe hanım’dır. üç yaşında iken babasını kaybetti, annesi tarafından büyütüldü.

    ortaöğrenimini divriği rüştiye mektebi’nde tamamladıktan sonra okuldaki başarısı nedeniyle öğretmen yardımcısı olarak bir süre kendi okulunda görev yaptı. 1903’de ziraat bankası’nın açtığı memurluk sınavını kazanarak kangal kazasındaki şubeye, bir yıl sonra ise koçgiri şubesi’ne atandı[1]. 1906-1909 arasında erzurum vilayetinde kıtlık yaşanmıştı [2]. nuri bey, 1909'da, depolarda bırakılan buğday ve tahılları kişisel inisiyatifini kullanarak halka uygun bedelle sattı. bu yüzden hakkında soruşturma açıldı ve aklandı.

    1910’da maliye bakanlığı’nın sınavını kazandı ve maliye memuru oldu. beyoğlu gelirler müdürlüğü’nde memur olarak istanbul’a atanmıştı. kısa süre sonra hasköy mal müdürü oldu. maliyenin her kademesinde çalıştı. bir yandan da maliye mekteb-i alisi’nde gece derslerine katılarak yüksek öğrenimini yaptı. 1918’de maliye müfettişi oldu. beyoğlu ve galata dolaylarında görev yaparken i. dünya savaşı’ndan yenik çıkmış bir devletin memuru olarak bazı hakaretlere maruz kalmıştı. bu hakaretleri sindiremediği için istifa etti[3].

    mesude hanım ile evlenen mehmet nuri bey’in bu evlilikten galip ve kayı alp adlı iki oğlu, mefkure, şukufe, süveyda, süheyla, gülbahar ve turan melek adlarında kızları dünyaya geldi[1]. drexel üniversitesi biyomedikal mühendisliği bölümü kurucusu profesör doktor banu onaral torunudur.

    ilk türk sigara kağıdı
    maliye müfettişliğini bıraktıktan sonra ticaret yapmanın yollarını arayan nuri bey, 1918'de, yabancıların tekelinde olan sigara kağıdı işine girdi. eminönü’de küçük bir dükkânda ilk türk sigara kağıdı yapımını başlattı. ürettiği sigara kağıdına “türk zaferi” adını verdi. türk zaferi sigara kâğıtları kurtuluş savaşı vermekte olan türk halkı tarafından büyük ilgi gördü. nuri bey, bu ilk girişiminden büyük kazanç elde etti[4].

    milli mücadele yılları
    mehmet nuri bey, milli mücadele döneminde istanbul’da sigara üretimi ve ticaretle uğraşırken bir yandan da müdafaa-i hukuk cemiyeti’nin maçka şubesi’nin yönetti[3]

    demiryolu inşaatı
    kurtuluş savaşı’ndan bağımsız bir devlet olarak çıkan türkiye cumhuriyeti, ülkenin ulaşım sorununa demiryolları ile el atmıştı; amaç, en kısa sürede demiryolu ağını genişletmekti[5]. 1926’da samsun-sivas demiryolu yapımını üstlenen fransız şirketi işi bırakınca ilk etapta yapılacak yedi kilometrelik kısım için açılan ihaleye giren mehmet nuri bey, çok düşük bir fiyat vererek ihaleyi aldı. işin geri kalan kısmı da denemek üzere kendisine verildi[3]. tapu dairesinde mühendis olan kardeşi abdurrahman naci bey’i de memuriyetinden istifa ettirip kendisine ortak yapan mehmet nuri bey artık türkiye cumhuriyetinin ilk demiryolu müteahhidi olmuştu. kardeşi ile birlikte çalışarak samsun-erzurum, sivas-erzurum ve afyon-dinar hattını 1012 kilometrelik demiryolunu bir yıl gibi kısa bir sürede tamamladı. çok dağlık ve kayalık arazide balyozlarla dağları delerek tünel açmak zorunda kalmalarına rağmen işlerini zamanında tamamladılar. başarılarından ötürü 1934 yılında atatürk kendisine ve kardeşi abdurrahman naci bey’e demirağ soyadı verdi.

    inşaat işleri
    nuri bey, demiryolu yapımı sürerken çeşitli büyük inşaat projelerine de başladı. karabük demir çelik, izmit selüloz, sivas çimento ve bursa merinos tesislerini, eceabat havalimanı’nı, haliç kenarında istanbul hal binası’nı inşa etti.

    boğaz köprüsü projesi
    1931 yılında istanbul boğazı’na köprü inşası projesini başlattı. yurtdışından uzmanlar getirerek incelemeler yaptırdı; san francisco’daki golden gate köprüsü ile aynı sistemde bir köprü inşa etmeleri için golden gate’i inşa eden firmayla anlaştı[4]. tüm hazırlıkları bitmiş olan projeyi 1934’te cumhurbaşkanı atatürk’e sundu. cumhurbaşkanı tarafından beğenilse de proje hükümetten onay alamadı ve proje gerçekleşmedi. bu, nuri demirağ’da çok büyük bir hayalkırıklığı yarattı.

    siyaset yaşamı
    nuri demirağ, thk aleyhine açtığı davasını kaybettikten sonra, türkiye'de adalet kavramının gelişmesi için tek-partili yönetim anlayışının değiştirilerek çok-partili demokratik düzenin getirilmesi gerektiğine inanmıştı. bu düşünceyle siyasete atıldı. 1945 yılında türkiye’nin ilk muhalefet partisi olan milli kalkınma partisi’ni kurdu. parti, 1946 ve 1950 seçimlerinde meclise giremedi. 1954 seçimlerinde demokrat parti’den adaylığını koydu, sivas milletvekili oldu. çölleşme, tarım ve hayvancılıkta gerileme, enerji, barajlar, köprüler, limanlar hakkında çalışmalar yaptı.

    13 kasım 1957’de istanbul’da şeker hastalığı nedenle hayatını kaybetti. zincirlikuyu mezarlığı’na defnedildi.

    uçak fabrikası ve gök okulu
    “ avrupa'dan, amerika'dan lisanslar alıp uçak yapmak kopyacılıktan ibarettir. demode tipler için lisans verilmektedir. yeni icat edilenler ise bir sır gibi, büyük bir kıskançlıkla saklanmaktadır. binaenaleyh kopyacılıkla devam edilirse, demode şeylerle beyhude yere vakit geçirilecektir. şu halde avrupa'dan ve amerika'nın son sistem tayyarelerine mukabil, yepyeni bir türk tipi vücuda getirilmelidir.[6] ”
    devrin en zengin iş adamı olan demirağ[4], 1936 yılında uçak fabrikasına kurma girişimine başladı. o yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve zengin işadamlarından toplanan bağışlarla karşılanmaktaydı. kendisinden uçak satın almak için başlatılan bir bağış kampanyasına katılması istendiğinde “benden bu millet için bir șey istiyorsanız, en mükemmelini istemelisiniz. mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim.” sözleriyle karşılık vermişti[4].

    fabrikayı memleketi divriği’de kurmayı planlamıştı. ancak öncelikle istanbul’da bir deneme atölyesi kurulacaktı. bu amaçla çekoslovak bir şirketle anlaştı. istanbul’da barbaros hayrettin paşa iskelesi’nin yanında atölye binası inşa edildi (deniz müzesi’nin solunda bulunan büyük sarı bina). deneme uçuşlarını yapabilmek için yeşilköy’deki elmaspaşa çiftliği’ni satın aldı ve üzerinde büyük bir uçuş sahası, hangarlar ve uçak tamir atöleysi yaptırdı. uçuş sahası, avrupa’nın en büyük havalimanı olan amsterdam havalimanı büyüklüğünde idi[4]. bu alan, günümüzde uluslararası istanbul atatürk havalimanı olarak kullanılır.

    uçakları kullanacak türk pilotların yetişmesi için bir havacılık okulu kurmak gerekiyordu. pistin bulunduğu arazide gök okulu kuruldu. okul, 1943 yılında kadar 290 pilot yetiştirdi. yeşilköy’deki gök okulu’ndan önce divriği’de de bir gök ortaokulu açtı. sivas’ın hiçbir ilçesinde ortaokul yokken açılmış bu okulda öğrencilerin tüm masrafları karşılanıyor; öğrenciler havacılığa özenmeleri için istanbul’a getirtilip uçuş dersleri veriliyordu.[3]

    beşiktaş’taki uçak fabrikasında üretilecek uçak ve planörlerin planını türkiye’nin ilk uçak mühendislerinden selahattin reşit alan çizdi. 1936’da ilk tek motorlu uçak üretildi ve nu.d-36 adı verildi. 1938’de nu.d-38 adlı çift motorlu 6 kişilik yolcu uçağı yapıldı. nud-38, 1944 yılında dünya havacılığı yolcu uçakları a sınıfına alındı. ilk uçak siparişini 1938 yılında türk hava kurumu (thk) verdi.

    nuri demirağ, havacılık alanında çalışmalarına 1939’da türkiye’nin ilk yerli paraşüt üretimini gerçekleştirerek devam etti. 1941’de tamamen türk yapımı ilk uçak istanbul’dan divriği’ye uçtu. nuri demirağ’ın oğlu ve gök okulu’nun ilk mezunlarından olan galip demirağ, bu uçuşta pilot idi[4].

    thk tarafından sipariş edilen 65 planör kısa sürede teslim edildikten sonra; nud-36 adlı 24 eğitim uçağı tamamlanmış, deneme uçuşları istanbul’da gerçekleşmişti.

    uçak fabrikasının kapanması
    thk’nın siparişi olan ve son olarak istanbul’dan eskişehir’e uçan uçakların teslimi için eskişehir’de bir kez daha test uçuşu yapılması talep edilmiştir. selahatin reşit alan, 1938'de nu.d-36 uçağıyla iniş yaparken, çevredeki hayvanlar hava alanına girmesin diye pistte açılan hendeği görmez ve hendeğe düşer. reşit alan bu kazada vefat eder. bu kazadan sonra thk siparişi iptal etti. nuri demirağ, mahkemeye verdiği thk ile yıllar süren bir mahkeme sürecine girdi. mahkeme thk lehine sonuçlandı. ayrıca uçakların yurt dışına satılamaması için bir de kanun çıkartılır. bu yüzden sipariş alamayan fabrika 1950'li yıllarda kapanır. beşiktaş'ta üretilen uçakların uçuş deneme testleri ve gök okulu için yapılan pistler, hangarlar, üzerilerindeki bütün yapılı binalar o yıllarda dünyanın en büyük havalimanı amsterdam havalimanı büyüklüğündeki bütün kurulu tesisler istimlak edildi. bu havalimanı günümüzdeki atatürk havalimanı'dır.

    ispanya, iran ve irak’tan alınan siparişler engellendi; elde kalan uçaklar hurdacıya satıldı[7]. nuri demirağ’ın davayı kaybettikten sonra hükümet üyeleri ve cumhurbaşkanı ismet inönü'ye mektuplar yazarak yanlışlığın düzeltilmesi için yaptığı girişimler başarısız oldu; fabrika tekrar açılamadı.

    kaynakça
    ^https://tr.wikipedia.org/wiki/Nuri_Demira%C4%9F
    ^ ali can sekmeç, 10. yıl marşına ilham verdiler, yeni aktüel dergisi, sayı 184
    ^ abdülkadir gül, osmanlı devletinde kuraklık ve kıtlık, uluslararası sosyal ara_tırmalar dergisi, cilt 2/9 sonbahar 2009
    ^ semih incegöz, türkiye’nin ilk uçak fabrikasını kuran adam nuri demirağ aksiyon dergisi, 15.06.1996, sayo:80
    ^ hayallerden gerçekler yapan adam: nuri demirağ, çelebice dergisi, aralık 2009, sayı 20
    ^ yrd. doç. dr. ismail yıldırım, atatürk dönemi demiryolu politikasına bir bakış, atatürk araştırma merkezi dergisi, sayı 35, cilt: 12, temmuz 1996
    ^ yavuz, ismail (2013). "demirağ'ın uçakları". bilim ve teknik (542): 64-68.
    ^ yusuf demir, 72 yıl önce yaptık ama…,gazetevatan, 30.05.2010